Αντικειμενικοτητα, ουδετεροτητα και η λογικη των ισων αποστασεων…

του Θοδωρή Παρασκευά*

…με αφορμή τη συζήτηση στα “κανάλια”, για τον ξυλοδαρμό του φοιτητή στη Θεσαλονίκη (17/11/06).

Είναι σχεδόν κατεστημένη η άποψη στις σύγχρονες “μεταμοντέρνες” κοινωνίες μας, ότι η ορθή κρίση είναι εκείνη που μετράει τα πράγματα με μέτρο, που δεν παίρνει το μέρος καμιάς αντιμαχόμενης πλευράς, κρατώντας από όλες ίσες αποστάσεις. Όσοι επιθυμούν να χαρακτηρίζονται ως “αντικειμενικοί”, γιατί έτσι επαληθεύουν το “κύρος” τους, διατυμπανίζουν με στόμφο την παραπάνω άποψη. Είναι όμως αυτός ο ορισμός της αντικειμενικότητας, αντικειμενικός;

Το θεώρημα της Μη πληρότητας προβλέπει ότι σε κάθε λογικό σύστημα θα υπάρχουν αληθείς προτάσεις των οποίων η ορθότητα δεν μπορεί να αποδειχθεί εντός αυτού του συστήματος. Στην περίπτωσή μας, ποιό είναι το μέτρο με το οποίο μετράμε την αντικειμενικότητα της κρίσης μας για τα πράγματα; Προφανώς αυτό το μέτρο, βάση της θεωρίας, θα πρέπει να αναζητηθεί εκτός της συζήτησης, δηλαδή θα πρέπει να υπάρχει ένα “απόλυτο” μέτρο με το οποίο θα συγκρίνουμε τις αντικρουόμενες πλευρές. Για να υπάρχει όμως ένα “απόλυτο” μέτρο θα πρέπει να το δεχόμαστε όλοι ως τέτοιο (πχ το μέτρο σαν μονάδα μέτρησης της απόστασης, ή το κιλό βάρους σαν μονάδα μέτρησης του βάρους, μας δίνουν τη δυνατότητα να συγκρίνουμε δύο αντικείμενα χωρίς να τα φέρουμε σε ευθεία αντιπαράσταση μεταξύ τους) και απ’ό,τι γνωρίζω δεν υπάρχει καμία κοινή συμφωνία για ένα “αντικειμενικόμετρο”. Ένας δεύτερος τρόπος σύγκρισης (αλλά απο τη φύση του σχετικιστικός) είναι να συγκρίνουμε απ’ευθείας τις αντικρουόμενες θέσεις μεταξύ τους. Αλλά και πάλι θα πρέπει να συμφωνήσουμε στο ποιά διάσταση ή ποιό χαρακτηριστικό τους θα συγκρίνουμε, δηλαδή και πάλι θα πρέπει να βγούμε εκτός της συζήτησης, για να να συμφωνήσουμε πρώτα στο “σχετικό” αυτή τη φορά μέτρο που θα χρησιμοποιήσουμε για τη σύγκριση. Σε κάθε συζήτηση λοιπόν, είναι εντελώς “λογικό” να βγαίνουμε εκτός του κύριου θέματος της συζήτησης (αν και συχνά εξαντλητικό), πολύ απλά γιατί το θεώρημα της Μη πληρότητας ισχύει. Υπάρχουν πάντα προτάσεις στη συζήτηση που δεν μπορούν να αποδειχθούν εντός της.

Το να κρατάμε ίσες αποστάσεις από τα πράγματα, διασφαλίζει την προσδοκούμενη ουδετερότητά μας; Η πρόταση αυτή είναι αληθής, υπό την προϋπόθεση ότι ορίζουμε σαν ουδετερότητα την ίση χωρική απόστασή μας από τα “αντικρουόμενα” πράγματα του συστήματος που εξετάζουμε. Στην περίπτωση όμως των αντικρουόμενων ιδεών, που είναι σχεδόν πάντα κβαντισμένες (εφόσον συνήθως μπορούν να πάρουν συγκεκριμένες ερμηνείες και όχι οποιαδήποτε μία και μόνη), αφ’ενός είμαστε και οι ίδιοι μέρος του συστήματος που εξετάζουμε (αφού δίνουμε οπωσδήποτε και εμείς μια ερμηνεία σε κάθε άποψη) και αφ’ετέρου το πρόβλημα δεν είναι καν χωρικό αλλά δυναμικό. Η απόσταση δηλαδή που πρέπει να κρατήσει κάποιος με μάζα m1, για να “αποφύγει” την βαρυτική έλξη από ένα σωματίδιο μάζας m2, δεν ισούται με την απόσταση που πρέπει να κρατήσει για να αποφύγει την βαρυτική έλξη από ένα σωματίδιο μάζας m3 (εφόσον βέβαια τα m2 και m3 διαφέρουν). Με λίγα λόγια δεν μπορούμε εκ των πραγμάτων να κρατήσουμε ίσες αποστάσεις από έναν επιτιθέμενο και έναν αμυνόμενο, απλούστατα γιατί η δράση τους έχει διαφορετική βαρύτητα, ακόμα κι αν έχουν την ίδια μορφή ή την ίδια αισθητική. Έτσι λοιπόν, δεν μπορούμε να είμαστε ουδέτεροι κρατόντας απλά ίσες αποστάσεις, γιατί αν μπορούσαμε αυτό θα σήμαινε αυτομάτως ότι οι μάζες όλων των σωμάτων θα ήταν ίδιες και επομένως και η δική μας, άρα και οι αλληλεπιδράσεις μας θα αλληλο-εξουδετερώνονταν αφού δεν θα υπήρχε καν θέμα συζήτησης για το οποίο καλούμαστε να αναπτύξουμε τις ιδέες μας. Και δεν μπορεί να αξιολογείται η βία που ασκείται από κάποιον που είναι κατά της βίας, με τον ίδιο τρόπο που αξιολογείται για κάποιον που είναι υπέρ, γιατί θα ήταν σαν να δεχόμαστε τη δυνατότητα των δικαστηρίων να αδικούν εφόσον έχουν να κάνουν με αδικούντες ή τη δυνατότητα των δημοκρατών να φιμώνουν όταν αντιμετωπίζουν διαφωνούντες. Και αυτό θα αποτελούσε το μέτρο μας για την ουδετερότητα, προκειμένου να μετριέται το κύρος της αντικειμενικότητάς μας.

Συμπερασματικά, η ορθή – αντικειμενική κρίση δεν μπορεί να είναι εκείνη που τείνει στην ουδετερότητα, γιατί και η ουδετερότητα από τη φύση της είναι μιά σχετική – υποκειμενική άποψη. Αντικειμενική κρίση είναι εκείνη που επιβιώνει σε όλες τις υποκειμενικές δοκιμασίες που υποβάλλεται και ως εκ τούτου δεν είναι κτήμα κανενός, είναι περιουσία όλων μας. Είμαι “αντικειμενικός” σημαίνει να υπερασπίζομαι την υποκειμενικότητά σου, και πάλι κι αυτό υποκειμενική εικασία είναι…